Georgian (Georgia)English (United Kingdom)

წიგნი მეხუთე

თ ა ვ ი I

იმპერატორ გრაციანეს კეთილმსახურების შესახებ


[238]თუ როგორ დიდ ხანს ითმენს მეუფე მის წინააღმდეგ გაშლეგებულთ, და როგორ სჯის მათ, რომლებიც მის სულგრძელებას სათანადოდ არ იყენებენ, ეს ზედმიწევნით გვასწავლა ვალენტმა ასეთი საქმეებითა და ვნებებით. კაცთმოყვარე როგორც რამ სასწორის საპირწონეს და უღელს ისე იყენებდა წყალობას და სამართალს, რათა უწმინდურობის სიდიდით ზეაღმატებულს სცოდნოდა მისი კაცთმოყვარეობის ზომა და სამართლიანი სასჯელით აბრკოლებდა წინსვლას.

რომაელთა მთელი ძალაუფლება მიიღო გრაციანემ, ვალენტინიანეს ძემ და ვალენტის ძმიშვილმა. მან ჯერ კიდევ მამის აღსასრულის შემდეგ მიიღო ევროპის სკიპტრა, მის სიცოცხლეშივე იყო იმპერიის მოწილე. ამრიგად, როდესაც ვალენტი უშვილოდ გადაეგო, მიიღო ასია და დანარჩენი ლიბია367.

 

 

 

თ ა ვ ი II

ეპისკოპოსთა უკან დაბრუნების შესახებ


მან მყისვე უფრო ღიად დაადგინა კეთილმსახურება და სამეფოს პირველნაყოფნი ყოველთა მეუფეს მიუძღვნა. დაწერა კანონი, ბრძანა განდევნილი მწყემსების უკან დაბრუნება და თავიანთ სამწყსოებისთვის გადაცემა; საღვთო სახლების მათთვის გადაცემა, რომლებიც ირჩევდნენ დამასისთან თანაზიარებას. ეს დამასი კი იყო რომის ეპისკოპოსი და ღირსადქებული ცხოვრებით შემკული, [239]ყველაფერს ამბობდა და იქმოდა სამოციქულო დოგმატების გამო არჩევანის გაკეთებით. ლიბერიუსის შემდეგ მან ჩაიბარა ეკლესიის განმგებლობა. კანონთან ერთად გაუგზავნა სარდალი საპორი, რომელიც იმ დროს ყველაზე სახელოვანი კაცი იყო. ბრძანა, არიოზის მკრეხელობის მქადაგებლები, მხეცებივით გამოედევნათ წმინდა ტაძრებიდან, საუკეთესო მწყემსები კი უკან დაებრუნებიათ მათი საღვთო სამწყსოებისთვის.

და ყველა ქვეყანაში ეს დაუბრკოლებლად ხდებოდა. მაგრამ ანტიოქიაში, აღმოსავლეთის მთავარ ქალაქში აღეგზნო ასეთი დავა.

 

თ ა ვ ი III

პავლინეს კამათისმოყვარეობისა და აპოლინარი ლაოდიკიელის ახალი გამოგონების შესახებ, აგრეთვე მელეტის ფილოსოფიისა და ღვთისმოყვარეობის შესახებ


როგორც ზემოთ ვთქვით, სამოციქულო დოგმატების გულისთვის მებრძოლები ორად გაიყვნენ. ევსტათი დიდის წინააღმდეგ შეთქმულების მოწყობის შემდეგ არიანული სისაძაგლის მოძულეები თავისთვის იკრიბებოდნენ, წინამძღვრად კი პავლინე ყავდათ. სხვები ევძოიოსის ხელდასხმის შემდეგ მელეტისთან ერთად სრულებით განკვეთილ იქნენ უღმერთოებისაგან და იმ განსაცდელებს ითმენდნენ, რაც ზემოთ გიამბეთ, ისინი ნაწინამძღვრები იყვნენ უბრძენესი მელეტის მოძღვრებით. მათ გარდა სხვა დაჯგუფების მოთავედ თავისი თავი წარმოაჩინა აპოლინარი ლაოდიკიელმა. მას კეთილმსახურების ნიღაბი ჰქონდა მორგებული და სამოციქულო დოგმატების შეხედულებებს იცავდა, მაგრამ მალევე მტრად გამოჩნდა. იგი საღვთო ბუნების შესახებ ორაზროვან სიტყვებს იყენებდა, ღირსებათა რაღაც საფეხურებს ქმნიდა; ბედავდა [240]განგებულების საიდუმლოს არასრულად წარმოჩენას და მოაზროვნე სულზე, რომელსაც მინდობილი ჰქონდა სხეულის მართვა, ამბობდა, რომ იგი მოკლებული იყო აღსრულებულ ხსნას. მისი სწავლების თანახმად ღმერთ სიტყვას იგი მიღებული არ ჰქონდა, არც განკურნებით იყო ღირსქმნილი, არც პატივი ჰქონდა მას გადაცემული, არამედ მიწიერ სხეულს სცემდნენ თაყვანს უხილავი ძალები; ხოლო ღვთის ხატად შექმნილი სული ქვემოთ დარჩა, ცოდვის უპატიობით შემოსილი.

მრავალი სხვა რამეც თქვა ამას გარდა შერყეული და დაბრმავებული გონებით. ზოგჯერ ისიც აღიარებდა, რომ ხორცი წმინდა ქალწულისგან ჰქონდა მიღებული, ზოგჯერ კი ამბობდა, რომ ის ღმერთ სიტყვასთან ერთად ციდან იყო ჩამოსული, სხვა დროს იყო შექმნილი ეს ხორცი და ჩვენგან არ იყო მიღებული. აგრეთვე სხვა ზღაპრებს და აბდაუბდას შეაუღლებდა საღვთო აღთქმებს, რისი აქ თქმაც ზედმეტად ჩავთვალე. ამრიგად, იგი ასეთ რაღაცეებს ამბობდა და არა მხოლოდ მისიანებს მიაყენა ზიანი, არამედ - ზოგიერთ ჩვენიანსაც. გარკვეული ხნის შემდეგ, როდესაც დაინახეს საკუთარი უმნიშვნელობა, ხოლო ეკლესიის - წარჩინებულობა, მცირედის გარდა ყველა შეუერთდა მას და მიიღო საეკლესიო ზიარება. მაგრამ თავდაპირველ სენს არ განუდგნენ, არამედ მრავალი ოდითგანვე განმტკიცებული [მორწმუნე] ამით აღავსეს. ამ ფესვიდან აღმოცენდა ეკლესიებში ხორცისა და ღმრთეების ერთი ბუნება, და მხოლოდშობილის ღმრთეებას მიაბამდნენ ვნებას, და სხვაც, რამაც ერშიც და მღვდლებშიც წარმოშვა დაპირისპირება368. მაგრამ ეს მოგვიანებით მოხდა. იმ დროს, როდესაც ჩამოვიდა სარდალი საპორი და საიმპერიო ედიქტი გიმოაქვეყნა, პავლინე ამტკიცებდა, რომ დამასის მხარეზე იყო, ასევე ისიც ამას ამტკიცებდა და თავის სენს ფარავდა. საღვთო მელეტი კი ჩუმად იჯდა და ითმენდა მათ კამათს. უბრძენესმა ფლაბიანემ, ჯერ ისევ პრესვიტერთა დასში აღრაცხულმა, პირველად პავლინეს მიმართა სარდლის გასაგონად: "მოყვასო, თუ დამასის თანაზიარებას იწყნარებ, გვიჩვენე ჩვენ [241]ბრძნულად დოგმატთა სიახლოვე. რამეთუ იგი აღიარებს სამების ერთ არსს და ქადაგებს სამი ჰიპოსტასის გაყოფას, შენ კი პირიქით აუქმებ ჰიპოსტასების სამებას. გვიჩვენე დოგმატების თანხმობა და კანონის თანახმად მიიღე ეკლესიები". ამგვარად აღვირი ამოსდო მას მხილებებით და აპოლინარის მიმართა: "შენი მიკვირს, მეგობარო, როცა ასე უშიშრად იბრძვი ჭეშმარიტების წინააღმდეგ, და ისიც ნათლად არის ცნობილი, რომ საკვირველი დამასი აღიარებს დმერთი სიტყვის მიერ ჩვენეული სრული ბუნების მიღებას, ხოლო შენ ამბობ საპირისპიროს, - იმას, რომ ჩვენს ხსნას გონება არ გააჩნდა. თუ სიცრუეს ვამბობ, როდესაც ამას ბრალად გდებ, მაშ აწ უარყოფილ იქნას შენს მიერ ნახელოვნები სიახლე და შეიყვარე დამასის მოძღვრება, და მიიღე საღვთო ტაძრები".

ამრიგად, უბრძენესმა ფლაბიანემ ჭეშმარიტი სიტყვებით აღკვეთა მათი კადნიერება. მელეტიმ კი, ყველა ადამიანზე უფრო თვინიერმა ერთსა და იმავე დროს გონივრულადაც და ალერსიანადაც მიმართა პავლინეს: "მას შემდეგ, რაც ცხვრების უფალმა ამ ცხვრებზე მზრუნველობა მე ჩამაბარა და შენ სხვებზე ზრუნვა გაქვს მიღებული, ხოლო ერთმანეთს აზიარებს კეთილმსახურების საზრდო, გავაერთიანოთ, მოყვასო, სამწყსოები და შევწყვიტოთ ძალაუფლების გამო ქიშპობა; ერთობლივად ვმწყემსოთ ცხვარი და ერთობლივად ვუმკურნალოთ მათ. მაგრამ თუ მთავარი საყდარი369 იწვევს დავას, მე ვეცდები ამ დავის განდევნას. რამეთუ მასზე დავდებ საღვთო სახარებას და გთხოვ, რომ მისი ორივე მხრიდან დავჯდეთ ჩვენ. და თუ პირველად მე მივიღებ ცხოვრების აღსასრულს, მხოლოდ შენ გექნება, მეგობარო, სამწყსოს მმართველობა. მაგრამ თუ პირველი შენ ევნები ამით, შეძლებისდაგვარად კვლავ მე ვიზრუნებ ცხვრებზე". ეს გონივრულად და თავაზიანად თქვა საღვთო მელეტიმ. მაგრამ პავლინემ არ მოიწონა. სარდალმა, რომელიც ნათქვამის მსაჯული იყო, დიდ მელეტის გადასცა ეკლესიები, ხოლო პავლინე დარჩა თავიდანვე განშორებული ცხვრების წინამძღვრად.


თ ა ვ ი IV

სამოსატელი ეპისკოპოსის, ევსების შესახებ


[242]როდესაც აპოლინარმა ვერ მიაღწია ეკლესიათა მმართველობის მიღებას, შემდეგ ღიად ქადაგებდა ახლად გამოგონებულ მოძღვრებას, და საკუთარი თავი მწვალებლობის მოთავედ წარმოაჩინა. იგი დიდი ხნის განმავლობაში ცხოვრობდა ლაოდიკიაში, მაგრამ უკვე მანამდე ანტიოქიაში ხელდასხმული ყავდა ვიტალიუსი, საუკეთესო ცხოვრებით შემკული და სამოციქულო დოგმატებით გამოზრდილი კაცი, მაგრამ მოგვიანებით მან შეიწყნარა სნეულება. საღვთო მელეტიმ კი ის დიოდორე, რომელიც ზემოთ ვახსენეთ და რომელმაც მეტად მძვინვარე ღელვის დროს ეკლესიის ხომალდი ჩაძირვისაგან გადაარჩინა, ტარსუსის მწყემსად დაადგინა და კილიკიელთა ერი მას ჩააბარა. აპამეას სამღვდელმთავრო მზრუნველობა კი მიანდო იოანეს370, რომელიც გვარიშვილობითაც წარჩინებული იყო, მაგრამ წინაპრებისაზე უფრო საკუთარი წარმატებებით ბრწყინავდა. რამეთუ ერთსა და იმავე დროს სიტყვაც და ცხოვრებაც ამკობდა მას. იგი ღელვა-ტეხვის დროს მართავდა თანამორწმუნეთა კრებულის საჭეს, ხოლო თანაშემწედ ყავდა ღირსადქებული სტეფანე, მაგრამ საღვთო მელეტიმ იგი სხვა ბრძოლის ასპარეზზე გადაიყვანა. რადგან შეიტყო რა, რომ ევდოქსიოსის მანკიერებით გაირყვნა გერმანიკია, ეს განსაცდელის ამარიდებელი მკურნალი გაგზავნა; რადგან სრული ელინური განათლება ჰქონდა გავლილი და საღვთო დოგმატებითაც იყო გამოზრდილი. და არც გაცრუებია იმედი. რადგან სულიერი მოძღვრებით მგლები ცხვრებად აქცია371. როდესაც დიდი ევსები გადასახლებიდან დაბრუნდა, სახელგანთქმულ აკაკის ბეროიაში დაასხა ხელი, ჰიეროპოლში კი - თეოდოტეს, რომლის ასკეტურ მოქალაქობას დღემდე უგალობს ყველა. ევსები [ხელდასხმულ [243]იქნა] ქალკიდონის [საყდარზე], ჩვენს კვიროსში კი - ისიდორე, ღირსადქებული და საღვთო მოშურნეობით შემკული.

ამბობენ, რომ [მელეტიმ] ედესაში მწყემსად ხელი დაასხა თვით ამ ევლოგისაც, სამოციქულო დოგმატებისთვის მებრძოლსა და ანტინონში პროტოგენოსთან ერთად წარგზავნილს; რადგან ღვთივშთაგონებულ ბარსეს უკვე მიღებული ჰქონდა ცხოვრების აღსასრული. ევლოგიმ ბრძოლებში მისი თანაზიარი პროტოგენე, კარაში დაადგინა, სიავის უკუმქცეველი მკურნალი ძღვნად მიართვა არაკეთილგანწყობილ ქალაქს.

ბოლოს, საღვთო ევსებიმ ეპისკოპოს მარისს დაასხა ხელი დოლიხესთვის. ეს არის მომცრო ქალაქი, რომელსაც იმ ხანად არიანული სენი ჰქონდა მიღებული. დიდ ევსების სურდა რა, რომ ეს მარისი, ღირსადქებული და სათნოებათა მრავალი სახეობით გაბრწყინებული, დამჯდარიყო სამღვდელმთავრო საყდარზე, ჩავიდა დოლისეში. როდესაც იგი შიგნით იმყოფებოდა, ერთმა ქალმა, არიანული სენით აღვსილმა, ზემოდან სახურავის ყავარი ჩამოაგდო, რამაც მას თავი გაუტეხა და მცირე ხნის შემდეგ უკეთესი ცხოვრებისაკენ გაემგზავრა. აღსასრულის დროს ფიცით სთხოვა მასთან მყოფთ, რომ ამის მქმნელისათვის არავითარი სასჯელი არ დაედოთ. იგი ბაძავდა თავის მეუფეს, რომელმაც მის ჯვარმცმელებზე თქვა: "მამაო, მიუტევე მათ, რამეთუ არ იციან, რას იქმან" (ლუკ. 23.34). და ასევე მის თანამონას, სტეფანეს, რომელმაც ქვების დიდი სეტყვის შემდეგ შეღაღადა: "უფალო, ნუ მიუთვლი მათ ამას ცოდვად" (საქ. 7.59). ასეთი აღსასრული მიიღო დიდმა ევსებიმ მრავალი სახის ბრძოლის შემდეგ, რომელმაც თრაკიაში ბარბაროსებს დააღწია თავი, მაგრამ ურჯულო მწვალებელთა ხელს ვერ გაექცა, არამედ მათი მეშვეობით მოიპოვა მოწამეობის გვირგვინი372.

ეს მოხდა ეპისკოპოსების უკან დაბრუნების შემდეგ. როდესაც გრაციანემ შეიტყო თრაკიის გაპარტახება მათ მიერ, ვინც დაწვა ვალენტი, დატოვა იტალია და ჩავიდა პანონიაში.


თ ა ვ ი V

თეოდოსის ლაშქრობის შესახებ


[244]იმ დროს წინაპართა წარჩინებულობისა და საკუთარი სიმამაცის გამო ყველაზე სახელოვანი კაცი იყო თეოდოსი. ამიტომ, ის ღებულობდა მისი სწორი პატივის მქონეთა და თანატომელთა შურის შემოტევებს, რის გამოც ცხოვრობდა ესპანეთში, სადაც იშვა და გაიზარდა. როდესაც იმპერატორი საგონებელში იყო, თუ რა უნდა მოემოქმედებია, რადგან ბარბაროსები გამარჯვებით იქადოდნენ; იგი უძლეველად მიაჩნდათ და ასეც იყო, ფიქრობდნენ, რომ თეოდოსის ლაშქრობა გაანადგურებდა ბოროტებებს. ასე რომ, მყისვე ესპანეთიდან გადმოგზავნეს ეს კაცი, სარდლად დანიშნეს და გაერთიანებული ლაშქრით გაუშვეს.

იგი სარწმუნოებით შემოზღუდული თამამად დაიძრა, თრაკიაში ჩავიდა და როცა იხილა მის შემხვედრად მომავალი ბარბაროსები, ჯარი საბრძოლოდ დააწყო. როდესაც შეტაკება მოხდა, მათ ვერ გაუძლეს შეტევას და მწყობრი მიატოვეს. აქციეს რა ზურგი, ისინი გაიქცნენ, ესენი კი მთელი ძალით დაედევნენ. მრავალი ბარბაროსი იხოცებოდა, რადგან არა მხოლოდ რომაელების მიერ, არამედ ერთმანეთის ხელითაც იხოცებოდნენ. მას შემდეგ, რაც ასე მრავალი მოისრა, ხოლო მცირედი, ვისაც ძალუძდა დამალვა, ისტროსზე გადავიდა, საუკეთესო სარდალმა თავისი ჯარი მყისვე გაფანტა მეზობლად მდებარე ქალაქებში, თავად კი იმპერატორ გრაციანესთან სწრაფი ჭენებით გაქუსლა და თავისი გამარჯვების მაცნე გახდა. თვით იმპერატორმაც არ მიიჩნია მისი ნათქვამი სარწმუნოდ, რომელიც მომხდარით განცვიფრებული იყო, ხოლო შურით საწერტელით გვემულნი ამბობდნენ, რომ იგი გამოიქცა და დაღუპა ჯარი. იგი მოწინააღმდეგეებს თხოდა, გაეგზავნათ და შეეტყოთ, რომ ბარბაროსთა ბრბო განადგურებული იყო. თქვა, რომ ადვილი იყო მიცვალებულებიდან გახდილი აბჯრით შეეტყოთ მათი რაოდენობა. იმპერატორმა ეს სიტყვები მართებულად ჩათვალა და გაგზავნა მომხდარის სანახავად და მისთვის შესატყობინებლად.

 

თ ა ვ ი VI

მისი ზეობის შესახებ, და იმის შესახებ, რაც წინდაწინ იხილა ძილში


[245]იგი დარჩა მის სარდლად, და ღვთივშთაგონებული რამ ხილვა იხილა, აშკარად თვით ყოველთა ღმერთისგან ეჩვენა მას. რადგან იგუმანა, რომ იხილა საღვთო მელეტი, ანტიოქიელთა ეკლესიის თავმჯდომარე, ვინც იგი საიმპერიო მოსასხამით შემოსა და გვირგვინის მსგავსით შეუმკო თავი. ეს ღამით იხილა, დილით უამბო მის ერთ ნათესავს. მან უთხრა, რომ სიზმარი ნათელი იყო და არა გამოცანის მსგავსი, არც საეჭვო. რამოდენიმე დღის შემდეგ დაბრუნდნენ მომხდარი ამბების ზედამხედველები და თქვეს, რომ ათასობით ბარბაროსი იყო დაცემული. ირწმუნა იმპერატორმა, რომ საუკეთესო სარდალი ჰყავდა არჩეული და იმპერატორად დაადგინა და ვალენტის წილხვედრი სკიპტრა მას გადასცა. თავად იტალიისკენ გაემართა, ხოლო იგი მისთვის მიცემულ სამფლობელოში გაგზავნა. როგორც კი იმპერია მიიღო, უწინარეს ყოვლისა ეკლესიების ერთსულოვნებაზე იზრუნა, და თავის სამფლობელოს ეპისკოპოსებს კონსტანტინოპოლში ჩასვლა უბრძანა. მხოლოდ იგი იყო სავსე არიანული მანკიერებით, დასავლეთი მისი სენისგან თავისუფალი რჩებოდა. რადგან კონსტანტინემ, კონსტანტინეს უხუცესმა ვაჟმა და კონსტანსმა, უმრწემესმა, დაამტკიცეს მამისეული უზადო სარწმუნოება, და აგრეთვე იმპერატორმა ვალენტინიანემ დაიცვა დასავლეთის უმწიკვლო კეთილმსახურება.


თ ა ვ ი VII

არიოზის დაჯგუფების სახელგანთქმული წინამძღვრები


[246]აღმოსავლეთის ნაწილმა მრავალი მხრიდან მიიღო ეს მანკიერება. რადგან არიოზი იყო ეგვიპტის [ქალაქ] ალექსანდრიის პრესვიტერი, მკრეხელობაც იქ წარმოიშვა. ევსები და პატროფილე პალესტინელები იყვნენ, პავლინე და გრიგოლი - ფინიკიელები, თეოდოტი - ლაოდიკიელი, და მის შემდეგ გიორგიც, მის შემდეგ კი ათანასე და ნარკისოსი კილიკიელები იყვნენ, რომლებმაც ბოროტად მიმობნეული თესლები გამოზარდეს. ევსები და თეოგნოსე ბითვინიელებმა, მენოფანტე ეფესელი და თეოდორე პერინთელი, მარის ქალკედონელი და სხვები თრაკიიდან, მარტოდენ ბოროტებით სახელგანთქმულები, დიდი ხნის განმავლობაში რწყავდნენ და აღვივებდნენ ღვარძლის თესლებს. ამ ბოროტ მიწათმოქმედებს შეეწეოდა კონსტანციუსის დამყოლი და ვალენტის მანკიერი ხასიათი. ამიტომ, ბრძანება გასცა, რომ კონსტანტინოპოლში მხოლოდ თავისი იმპერიის ეპისკოპოსები შეკრებილიყვნენ. როდესაც ჩავიდნენ, - ას ორმოცდაათი იყვნენ, - ბრძანა, რომ არავის ეუწყებია, თუ რომელი იყო დიდი მელეტი, რადგან სურდა, სიზმრისეული ხსოვნით გამოეცნო ეს კაცი. და როცა სასახლეში შევიდა ეპისკოპოსთა მთელი სიმრავლე, მან სხვა ყველა მიატოვა და მიეჭრა დიდ მელეტის, და როგორც მამის მოყვარე შვილმა, რომელიც დიდი ხანი არ დამტკბარიყო მამის ხილვით, ხელები მოხვია და ეამბორა მის თვალებს და ბაგეს, მკერდს და თავს, და მის თავზე გვირგვინის დამდგმელ მარჯვენას. რადგან აუხდა ხილვა, რაც იხილა. ყველა სხვაც თავაზიანად მოიკითხა, როგორც მამებს, სთხოვა, ეთათბირათ წამოჭრილ საკითხებზე.

 

თ ა ვ ი VIII

კონსტანტინოპოლში შეკრებილი სინოდის შესახებ


[247]იმ ხანად კონსტანტინოპოლში ცხოვრობდა ის373, ვინც ახლახანს გახდა ნაზიანზის სამწყსოს [მწყემსი]374; არიანულ მკრეხელობებს უპირისპირდებოდა, საღვთო ერს სახარებისეული მოძღვრებებით არწყულებდა, სამწყსოს გარეთ ცთმილებაში მყოფთ მოინადირებდა, დამღუპველი ბალახებისგან იხსნიდა. ასე დიდი გახადა ეს მცირე სამწესო. როდესაც იგი იხილა დიდმა მელეტიმ, რომელმაც იცოდა დაწერილი კანონის მიზანი, რადგან მთავრობისმოყვარეობის საბაბის აღსაკვეთად კრძალავდნენ [ეპისკოპოსის] გადაყვანას375, გრიგოლს დაუმტკიცა კონსტანტინოპოლის თავმჯდომარეობა. მცირე ხნის შემდეგ საღვთო მელეტი გადავიდა დაუმწუხრებელ ცხოვრებაში და საქებარი ეპიტაფიებით სრულიქმნა მრავალთა მიერ, ვინც ნაზიარები იყო სიტყვიერების ხელოვნებასთან.

ალექსანდრიის ეპისკოპოსმა ტიმოთემ, რომელმაც შეცვალა პეტრე, ათანასეს თავმჯდომარეობის მემკვიდრედ, საკვირველი გრიგოლის წინააღმდეგ რომელიღაც მაქსიმე ცინიკოსს დაასხა ხელი, რომელსაც ახალი შეკრეჭილი ჰქონდა ცინიკოსის კოწოლი376 და აპოლინარის ოინბაზობითაც იყო აღსავსე. მაგრამ იმ დროს იქ შეკრებილებმა ეერ აიტანეს ეს უჯერო ქმედება. იქ იყვნენ ღირსადქებული და საღვთო მოშურნეობითა და სიბრძნით აღსავსე კაცები: ჰელადიოსი377, დიდი ბასილის თავმჯდომარეობის მონაცვლე, გრიგოლი და პეტრე, რომლებიც იყვნენ ბასილის ძმები, ამფილოქე ლიკონიიდან, პისიდიელი ოპტიმუსი და კილიკიელი დიოდორე.

იქ ასევე იმყოფებოდა პელაგიოს ლაოდიკიელი, ევლოგი ედესელი, აკაკი და ჩვენი ისიდორეც, კირილე იერუსალიმელი, გელასი პალესტინის კესარიიდან, - სიტყვითაც და ცხოვრებითაც შემკულნი, და სათნოების სხვა მრავალი მორკინალი.

[248]
ამგვარად, მაშინ ყველა მათგანი განშორდა ეგვიპტელებს და საღვთო დღესასწაული დიდ გრიგოლთან ერთად აღასრულა. საღვთო გრიგოლი შეკრებილთ ერთსულოვნებისაკენ მოუწოდებდა და, რომ ერთმანეთთან თანხმობა ემჯობინებიათ ერთი კაცის უსამართლობისათვის. მან განაცხადა: "მე გავთავისუფლდები მრავალი საზრუნავისაგან და დავუბრუნდები ჩემს მეგობარ მყუდროებას, და ამ ხანგრძლივი და მძიმე ომის შემდეგ თქვენც დაუბრუნდებით სამგზის საწადელ მშვიდობას. რამეთუ მეტად უჯეროა, რომ ახლახანს მტრების შემოტევებისაგან დახსნილებმა ერთამანეთს შევუტიოთ, და საკუთარი ძალა [ამაზე] დავხარჯოთ. რადგან ასე მტრებს გავახარებთ. ასე რომ, მოძებნეთ კაცი ღირსადქებული, გონიერი, ვისაც ძალუძს, თავს იდოს მრავალი საზრუნავი და კარგად მოაგვაროს ის, და მღვდელმთავრად ის დაადგინეთ". საუკეთესო მწყემსები ერწმუნენ ამ მოსაზრებებს და ამ უდიდესი ქალაქის ეპისკოპოსად ხელი დაასხეს კეთილშობილ, წარჩინებული გვარიშვილობით შემკულ და სათნოებებით გაბრწყინებულ კაცს, ნექტარიოსს; ხოლო მაქსიმე, როგორც აპოლინარის სიშლეგის წილმქონე, განძარცვეს სამღვდელმთავრო ღირსებისაგან და განკვეთეს. და დაწერეს კანონები საეკლესიო წეს-განგების შესახებ და დაადგინეს, რომ ნიკეაში გადმოცემული მრწამსი მტკიცე დარჩენილიყო, და დაბრუნდნენ თავიანთ სამშობლოში. მომდევნო ზაფხულს მრავალი მათგანი კვლავ ჩამოვიდა ამავე ქალაქში, რადგან კვლავ საეკლესიო საჭიროებამ შემოკრიბა ისინი. მათ მიიღეს დასავლეთის ეპისკოპოსების სინოდალური ეპისტოლე, რომელიც მათ სთხოვდა რომში ჩასვლას, რადგან იქ დიდი კრება იყო გამართული. მაგრამ ისინი თხოვდნენ მოგზაურობის თავიდან არიდებას, რადგან ეს არ იყო საჭირო. მიწერეს ეპისტოლე, სადაც აღნიშნავდნენ, რომ ეკლესიების წინააღმდეგ ღელვა-ტეხვა იყო აღძრული და ამის გამო მათ უზრუნველობაზეც გადაკვრით მიანიშნებდნენ. წერილებში შეჯამებულად ჩაურთეს სამოციქულო აზრები. წერილის ავტორების სიმამაცესა და სიბრძნეს უფრო ნათლად თვით წერილი წარმოაჩენს.

 

თ ა ვ ი IX

კონსტანტინოპოლში გამართული კრების მიერ [მიწერილი] სინოდიკონი378

[249]"ყველაზე პატივსაცემ უფალთ, კეთილკრძალულ ძმებს და თანამსახურთ, დამასს, ამბროსის, ბრიტონს, ვალერიანეს, ასხოლიოსს, ანემიოსს, ბასილის და სხვა წმინდა ეპისკოპოსებს, რომლებიც შეკრებილი არიან დიდ ქალაქ რომში, დიდ ქალაქ კონსტანტინოპოლში შეკრებილ მართლმადიდებელ ეპისკოპოსთა წმინდა სინოდი, მოკითხვა უფალში.

"ზედმეტია იმ ვნებათა სიმრავლის უწყება და მოყოლა თქვენი კეთილკრძალულებისათვის, რაც მოგვაყენა არიანელთა ძალაუფლებამ, თუმცა, თქვენ ეს არ იცით. ვფიქრობთ, რომ თქვენი ღვთისმოსაობა ჩვენს საქმეებს ასე ნაკლები მნიშვნელობისად მიიჩნევს, საჭიროა თქვენთვის მათი შეტყობინება, რაც აღძრავს თანალმობას; არცთუ ისეთმა განსაცდელებმა მოგვიცვეს, რომ დაიმალებოდა მათი სიმცირის გამო. დევნულების ჟამი ახლახან იყო გასული, და ჯერ კიდევ იყო მეხსიერებაში შემონახული, არა მხოლოდ ვნებულთათვის, არამედ მათთვისაც, ვინც ვნებულთა სიყვარულის გამო გაითავისა იგი. რამეთუ, როგორც იტყვიან, ჯერ კიდევ გუშინ და გუშინწინ გადასახლების ბორკილებისაგან გათავისუფლებულები თავიანთ ეკლესიებში ათასობით სატანჯველის გავლით ბრუნდებოდნენ უკან, ხოლო გადასახლებაში აღსრულებულთა ნეშტებს უკან მოასვენებდნენ. ზოგიერთებს, გადასახლებიდან დაბრუნების შემდეგ, ჯერ კიდევ ხვდებოდათ მწვალებლური მოცახცახე სული. მათ სხვებზე უფრო მწარედ თავისიანებისგან უწევდათ დათმენა, მათგან ქვებით იღუპებოდნენ ნეტარი სტეფანეს მსგავსად. სხვებს სხვადასხვა სატანჯველებით აწამებდნენ, ჯერ ისევ ატარებდნენ სხეულით ქრისტეს ნიშნებს და წყლულებს (შდრ. გალ. 6.17).

[250]"ვინ მოთვლის ფულად ჯარიმებს, ქალაქის საარჩევნო ხმის ჩამორთმევას, პირადი ქონების ჩამორთმევებს, შეთქმულებებს, შეურაცხყოფას და საპყრობილეებს? ჭეშმარიტად ყოველგვარ რიცხვს აღემატა ჩვენზე მოწევნული ყველა სახის შევიწროება. შესაძლოა, ჩვენი ცოდვებისთვის ვზღავდით სასჯელს, ასევე შესაძლოა, კაცთმოყვარე ღმერთი ვნებათა სიმრავლის მეშვეობით გვწვრთნიდა. ამის გამო მადლობა ღმერთს, რომელმაც ასეთი შევიწროვებების მეშვეობით აღზარდა თავისი მონები, და მისი დიდი სიბრალულით კვლავ გამოგვიყვანა სულის მოსათქმელად. საეკლესიო საქმეების გამოსასწორებლად ხანგრძლივი მოცლილობა, დიდი დრო და გარჯა გვიხმს, რათა ხანგრძლივი უძლურებისგან მცირე ხნის განმავლობაში მზრუნველად მოვუაროთ ეკლესიის დასნეულებულ სხეულს და კეთილმსახურების თავდაპირველი სიჯანსაღე დავუბრუნოთ მას. და მაინც ნამდვილად ვფიქრობთ, რომ გავთავისუფლდით უმძიმესი დევნულებებისაგან და მწვალებელთაგან დიდი ხნით დაპყრობილი ეკლესიები ახლახანს დავიბრუნეთ. მაგრამ შეგვაწუხეს მგლებმა, რომლებმაც მღვიმეებიდან გამოდევნის შემდეგ სამწყსო ტყიან ხეობებში გაიტაცეს, გაბედეს საწინააღმდეგო კრებების გამართვა, ხალხს ამბოხებისაკენ უბიძგებდნენ, უკან არ იხევდნენ ეკლესიისათვის ყველა სახის ზიანის მისაყენებლად.

"ასე რომ, როგორც ვთქვით, აუცილებელი იყო, დიდი ხნით გვემუშავა. მას შემდეგ, რაც ჩვენს მიმართ ძმური სიყვარული აჩვენეთ, ღვთის რჩევით სინოდი შეკრიბეთ რომში და ჩვენ როგორც საკუთარ ასოს მოგვიხმეთ ღვთისსათნო იმპერატორის წერილების მეშვეობით, რათა, ვინაიდან მაშინ შევიწროებებით მხოლოდ ჩვენ დავისაჯეთ, აწ კეთილმსახურების მიმართ თვითმპყრობელთა ერთსულოვნებით არ მეფობდეთ ჩვენს გარეშე, არამედ ჩვენ სამოციქულო ხმის თანახმად ჩვენც თქვენთან ერთად ვიმეფოთ (შდრ. 1 კორ. 4.8). ჩვენ ვლოცულობდით, თუ შესაძლებელი იყო, ყველას ერთობლივად დაგვეტოვებია ჩვენი ეკლესიები და უფრო [თქვენი ხილვის] [251]ჩვენი წადილისთვის მიგვემადლა ვიდრე ჩვენი საჭიროებისათვის. რამეთუ, ვინ მოგვცემს ფრინველის ფრთებს, რომ ავფრინდეთ და თქვენთან განვისვენოთ? (შდრ. ფს. 4, 6). მაგრამ ეს იქნებოდა იმ ეკლესიების სრულებით დაცარიელება, რომელთა განახლებაც ახლახანს იყო დაწყებული, და ეს საქმე მრავალი ჩვენგანისათვის შეუძლებელი იყო; რადგან კონსტანტინოპოლში ვიყავით შეკრებილი, როდესაც შარშან აკვილიის კრების შემდეგ თქვენი პატივცემულობის მიერ ღვთისსათნო იმპერატორ თეოდოსის მიმართ წერილები იქნა გაგზავნილი. მხოლოდ კონსტანტინოპოლამდე ამ მოგზაურობისათვის, ვიყავით მომზადებული და მხოლოდ ამ კრებისათვის მოგვქონდა ეპარქიებში დარჩენილ ეპისკოპოსთა თანხმობები. ამ მოგზაურობაზე უფრო დიდის არც საჭიროებას ველოდით, არც გვსმენოდა საერთოდ, და შევიკრიბეთ კონსტანტინოპოლში. ამასთან დანიშნული ვადის შეზღუდულობის გამო უფრო ხანგრძლივი მოგზაურობისათვის დრო არ გვრჩებოდა არც მოსამზადებლად, არც ეპარქიებში ჩვენს თანაზიარ ეპისკოპოსებისთვის შესატყობინებლად და მათგან თანხმობის წამოსაღებად. ვინაიდან ეს საქმეები და ამასთან ერთად სხვა საქმეებიც აბრკოლებდა მრავალი ეპისკოპოსის წამოსვლას, ამიტომ საქმეების გამოსასწორებლად და თქვენს მიმართ ჩვენი სიყვარულის საჩვენებლად, ეს მოვიმოქმედეთ: ყველაზე ღირსეული და პატივსაცემი ჩვენი თანამსახურები და ძმები, ეპისკოპოსები კირიაკოსი, ევსები და პრისკიანე გულმოდგინედ შევარცხვინეთ, რომ გარჯილიყვნენ და თქვენამდე მოსულიყვნენ.

"მათი მეშვეობით ცხადვყოფთ ჩვენს სამშვიდობო არჩევანს და რწმენის სისაღის გამო ჩვენს მოშურნეობას. ჩვენ ვითმენდით ზოგჯერ დევნულებებს, ზოგჯერ შევიწროებებს და საიმპერიო მუქარებს, ზოგჯერ მმართველთა სისასტიკეს, ზოგჯერ მწვალებელთა რაღაც სხვა მცდელობას და ეს ავიტანეთ ბითვინიის ნიკეაში სამას თვრამეტი მამის მიერ დამტკიცებული სახარებისეული მრწამსის გამო. ეს უნდა გესათნოვოთ თქვენც და ჩვენც, და ყველას, [252]ვინც არ ამახინჯებს ჭეშმარიტი რწმენის სწავლებას, რადგან არის უძველესი, ეთანხმება ნათლისღებას და ჩვენ გვასწავლის, რომ გვწამდეს მამის, ძის და წმინდა სულის სახელით.

"სრულიად ნათლად სარწმუნოა მამის, ძისა და წმინდა სულის ღმრთეების, ძალისა და არსის თანასწორი პატივი, ღირსება და სუფევის მარადიულობა, სამ ჰიპოსტასში, რაც ნიშნავს სამ პირში, არა ისე, რომ საბელიოზის სენს ჰქონდეს ადგილი და აღირიოს ჰიპოსტასები, და გაუქმდეს თვისებები, არც ევნომიანელთა, არიანელთა და პნევმატომახების379 მკრეხელობას განამტკიცებს, რომლებიც არსს, ბუნებას და ღმრთეებას კვეთენ, და უქმნელ, თანაარს და თანამარადიულ სამებას რაღაც მოგვიანებით შობილს, ან ქმნილებას, სხვაარს ბუნებას მოაყოლებენ. და ვიცავთ განკაცებული უფლის გონებას შეურყენელად, ხორცის განგებულებას არც უსულოდ, არც უგონებოდ და უსრულოდ არ ვღებულობთ; ვიცით, რომ უწინარეს საუკუნეთა ღვთის სიტყვა ყოვლითურთ სრული იყო, უკანასკნელ დღეებში კი ჩვენი ხსნის გამო გახდა სრული ადამიანი.

"ასე რომ, ეს არის შეჯამებულად რწმენასთან დაკავშირებით და ჩვენგან შემოკლების გარეშე ნაქადაგები; რასთან დაკავშირებითაც შეძლებთ, უფრო მეტად დააკმაყოფილოთ სულები, თუ ღირსყოფთ ანტიოქიაში შეკრებილი სინოდის მიერ მიღებული ტომოსის წაკითხვას, და ასევე შარშან კონსტანტინოპოლში გამართული მსოფლიო კრების მიერ გადმოცემულსაც, რომელშიც ვაღიარეთ უფრო ვრცელი მრწამსი, და ახლახანს ახლად გამოგონებული მწვალებლობების შეჩვენება წერილობითად მოვახდინეთ.

"ცალკეული ეკლესიების წეს-განგების380 შესახებ, როგორც იცით, ძველი კანონი იქნა დამტკიცებული ნიკეის წმინდა მამების განჩინებით, რომ ყოველ ეპარქიაში და, თუ ისურვებდნენ, მათთან ერთად მეზობელ ეპარქიებშიც საჭიროების მიხედვით განეხორციელებინათ ხელდასხმები. იცით, რომ მათი მიდევნებით ვასრულებთ დანარჩენი ეკლესიების მართვას და წარმოვაჩენთ სახელოვან ეკლესიათა მღვდლებს. ამიტომ, კონსტანტინოპოლში ახლად [253]დაარსებული ეკლესიისათვის, თუ შეიძლება ასე ითქვას, რომელიც ახლახანს ღვთის წყალობით როგორც ლომის ხახიდან ისე გამოვიტაცეთ, ღრმად პატივცემულ და მეტად ღვთისსათნო ნექტარიოსს საყოველთაო ერთსულოვნებით დავასხით ხელი მსოფლიო კრებაზე, ღვთისსათნო იმპერატორ თეოდოსის თანდასწრებითაც, როდესაც მთელმა კლიროსმა და მთელმა ქალაქმა მისცა ხმა. ხოლო სირიის ანტიოქიაში მყოფი უხუცესი და ნამდვილად სამოციქულო ეკლესიისათვის, რომელშიც პირველად იქნა წოდებული ქრისტიანების საპატიო სახელი (იხ. საქმე. 11.26), ღრმად პატივცემული და ღვთისსათნო ეპისკოპოს ფლაბიანეს ეპარქიიდან და აღმოსავლეთის დიოცეზიდან შეკრებილებმა კანონიერად დაასხეს ხელი, მთელი ეკლესიის თანხმობით და როგორც ერთი ხმით ამ კაცს მიაგეს პატივი, რომელმაც მიიღო კანონიერი ხელდასხმა და კრების საზოგადოების თანხმობაც. ვიცით, რომ ყველა ეკლესიის დედის, იერუსალიმში მყოფი ეკლესიის ეპისკოპოსი არის ღრმად პატივცემული და ღვთისსათნო კირილე, რომელიც ადრე ეპარქიის [ეპისკოპოსების] მიერ კანონიერად იქნა ხელდასხმული და არიანელების წინააღმდეგ ბევრს იბრძოდა სხვადასხვა ადგილას. თქვენს კეთილკრძალულებას მოვუწოდებთ, რომ სიხარულით მიიღონ ის კანონები, რაც ჩვენს მიერ კანონიერად და კანონიკურად იქნა დამტკიცებული, როდესაც სულიერი სიყვარულის შუამავლობით და საუფლო შიშით, და ყოველგვარი ადამიანური ვნების ალაგმვით საეკლესიო აღმშენებლობას უფრო ვანიჭებთ უპირატესობას ვიდრე ცალკეულ ადამიანთან ახლობობას ან მის მადლს. რადგან როდესაც ასე თანხმობაშია რწმენის სწავლება და ქრისტიანული სიყვარულიც განმტკიცებულია, შევწყვიტოთ იმის თქმა, რასაც სამოციქულოში ვკითხულობთ: "მე ვარ პავლესი, მე კი - აპოლოსი, ხოლო მე - კეფასი" (1 კორ. 1.12). ყველა ქრისტესად წარმოვჩნდეთ, რომელიც ჩენს შორის არ არის დაყოფილი, ეკლესიის სხეული ღვთის წყალობით განუყოფლად დავიცვათ, და კადნიერებით წარვდგებით უფლის საყდართან".

[254]ეს დაწერეს არიოზის, აეციუსის და ევნომიოსის სიშლეგის წინააღმდეგ, და ასევე საბელიოზის, ფოტინოსის, მარკელოსის, პავლე სამოსატელისა და მაკედონიოსის წინააღმდეგ. მსგავსადვე აშკარად განკვეთვს აპოლინარის მიერ გამოგონებული სიახლე და განაცხადეს: "უფლის განკაცების სწავლებას შეურყვნელად ვიცავთ, ხორციელ განგებულებას ვღებულობთ, არათუ უსულოდ, არც უგონოდ ან არასრულად".

 

თ ა ვ ი X

რომის ეპისკოპოს დამასის სინოდალური წერილი აპოლინარისა და ტიმოთეს წინააღმდეგ


როდესაც ყოვლად სახელოვანმა დამასმა შეიტყო ამ მწვალებლობის კვლავ აღმოცენება, არა მხოლოდ აპოლინარი, არამედ მისი მოწაფე ტიმოთეც დაგმო და განკვეთა. და ეს აღმოსავლეთის მმართველ ეპისკოპოსებს წერილების მეშვეობით აუწყა, რისი ნაშრომში ჩართვაც საჭიროდ მივიჩნიე.

 

რომის ეპისკოპოს დამასის ეპისტოლე

უპატივცემულესო ძენო, ვინაიდან თქვენი სიყვარული სათანადო პატივს უწილადებს სამოციქულო კათედრას, [ამით] თქვენს თავს უმრავლესი მიანიჭეთ. და თუმცა განსაკუთრებით იმ წმინდა ეკლესიაში, რომელშიც იჯდა წმინდა მოციქული და გვასწავლა, თუ როგორ გვმართებდა ჩვენ იმ სადავეების მართვა, რაც მიღებული გვქონდა, ვაღიარებთ, რომ არ ვართ ამ პატივის ღირსი, მაგრამ ამიტომაც ყველა გზით ვეშურებით, თუ შევძლებთ, მისი ნეტარების დიდებასთან მიახლებას. იცით, რომ ადრე ტიმოთე, მწვალებელი [255]აპოლინარის საყოველთაოდ ცნობილი მოწაფე, მის უღმერთო დოგმატებთან ერთად დავამხეთ და გვწამს, რომ მისი ნაშთი მომავალში არ გაძლიერდება რაიმე მოძღვრებით. მაგრამ თუ ის ძველი გველი ერთხელ და მეორეჯერაც განგმირული, საკუთარი სასჯელისათვის კვლავ ცოცხალია, - ის, რომელიც ეკლესიის გარეთ არის, ცდილობს, არ შეწყვიტოს თავისი სასიკვდილო შხამებით ზოგიერთი ურწმუნოს დაცემა. მას როგორც რამ ხრწნილებას თავი აარიდეთ, რადგან თქვენ გახსოვთ სამოციქულო სარწმუნოება, განსაკუთრებით ის, რომელიც ნიკეაში მამებმა წერილობით განაწესეს, რწმენის მტკიცე საფეხურზე ძლიერად შეუძრველი რჩებით, და თქვენი კლიროსი და ერი ვერ იტანს ფუჭსიტყვაობისა და ამაო ძიებების მოსმენას. რადგან ერთხელ უკვე მივეცით [მრწამსის] ნიმუში, რათა, ვინც აღიარებს ქრისტიანობას, დაეცვა ის, რომელიც გადმოგვეცა მოციქულთაგან, ამბობს რა წმინდა პავლე: "თუ ვინმე გახარებთ იმას, რაც არ მიგიღიათ, შეჩვენებულ იყოს" (გალ. 1.8). რამეთუ ქრისტემ, ღვთის ძემ, ჩვენმა უფალმა ადამიანთა მოდგმას საკუთარი ვნებების მეშვეობით ყველაზე სრული ხსნა მიანიჭა, რათა მთელი ადამიანი ცოდვებით მოცული გაეთავისუფლებინა ყოველგვარი ცოდვისაგან. თუ ვინმე ამბობს, რომ მას კნინი ადამიანობა ან ღმრთეება ჰქონდა, ეშმაკის სულით არის აღვსილი, და თავის თავს გეენის ძედ წარმოაჩენს.

"აწ ჩემგან რატომ ეძიებთ ტიმოთეს დაგმობას? აქ როდესაც ესწრებოდა ქალაქ ალექსანდრიის ეპისკოპოსი პეტრე, სამოციქულო კათედრის მსჯავრით დაგმობილ იქნა მის მოძღვარ აპოლინართან ერთად, რომელიც განსჯის დღეს სათანადო სასჯელს და ტანჯვას დაითმენს. თუ მან დაარწმუნა ზოგიერთი უფრო მსუბუქი აზროვნების მქონე, როგორც რამ იმედის მქონემ, რომელმაც ქრისტეს მიმართ ჭეშმარიტი სასოება თავისი აღსარებით შეცვალა, მგავსადვე  მასთან ერთად დაიღუპება, რომელიც მოისურვებს, რომ ეკლესიის კანონს დაუპირისპირდეს. ღმერთმა დაგიცვათ ჯანმრთელად, ყველაზე პატივცემულო ძენო”.

[256]და სხვებმაც დიდ რომში შეკრებილებმა დაწერეს სხავადასხვა მწვალებლობების წინააღმდეგ, რისი ამ ნაშრომში ჩართვაც აუცილებლად მივიჩნიე.


თ ა ვ ი XI

კათოლიკე სარწმუნოების აღსარება, რომელიც პაპმა დამასმა მიწერა მაკედონიაში ეპისკოპოს პავლინეს, როდესაც იგი იმყოფებოდა თესალონიკში


"ნიკეის კრების შემდეგ, როდესაც ამ საცთურმა თავი წამოყო, ზოგიერთებმა მკრეხელური ბაგით გაბედეს, ეთქვათ, რომ სულიწმინდა ძის მიერ იყო შექმნილი. ამიტომ, შევაჩვენეთ ისინი, რომლებიც მთელი თავისუფლებით არ ქადაგებენ, რომ წმინდა სული მამასთან და ძესთან ერთად ერთი და იმავე არსითა და ხელმწიფებით მყოფობს. მსგავსადვე შევაჩვენებთ მათაც, რომლებიც მისდევენ საბელიოზის საცთურს და ამბობენ, რომ ერთი და იგივეა მამა და ძე. შევაჩვენებთ არიოზს და ევნომიოსს, რომლებიც თანაბარი უღმერთობით, თუმცა სხვადასხვა სიტყვებით, ამტკიცებდნენ, რომ ძე და წმინდა სული ქმნილებები არიან. შევაჩვენებთ მაკედონიანელებს, რომლებიც არიოზის ფესვიდან წარმოიშვნენ და შეიცვალეს სახელი და არა უღმერთობა. შევაჩვენებთ ფოტინოსს381, რომელმაც განაახლა ებიონის მწვალებლობა და ჩვენს უფალ იესო ქრისტეს მხოლოდ მარიამისგან [შობილად] აღიარებს. შევაჩვენებთ მათ, რომლებიც ამტკიცებენ, რომ არსებობს ორი ძე, ერთი უწინარეს საუკუნეთა [მყოფი], და სხვაც მარიამისაგან ხორცის მიღების შემდეგ არსებული. შევაჩვენებთ მათაც, რომლებიც ამტკიცებენ, რომ მოაზროვნე სულის ნაცვლად ღვთის სიტყვა მკვიდრობდა ადამიანურ ხორცში, რამეთუ თვით ეს ღვთის სიტყვა [257]არათუ მოაზროვნე და გონისმიერი სულის ნაცვლად იყო თავის სხეულში, არამედ ჩვენი, ესე იგი მოაზროვნე და გონისმიერი, სული მიიღო ცოდვის გარეშე და იხსნა. შევაჩვენებთ, მათ, რომლებიც ამბობენ, რომ ღვთის სიტყვა გაჭიმვითა და შეკუმშვით გამოეყო მამას, და მკრეხელობენ, რომ იგი ჰიპოსტასის გარეშე არის, ან მომავალში აღესრულება.

"მათ, რომლებიც ეკლესიებიდან სხვა ეკლესიებში გადავიდნენ, აქამდე გაუცხოებული გვყავს ჩვენთან თანაზიარებისაგან, ვიდრე იმავე ქალაქში არ დაბრუნდებიან, რომლებშიც პირველად დაასხეს ხელი.

"თუ ვინმე ამ ადგილას მცხოვრებს დაასხეს ხელი, როდესაც სხვა პირი ამ ადგილიდან მეორე ადგილზე გადავიდა, ვინც საკუთარი ქალაქი მიატოვა, ასეთს ჩამოშორდეს სამღვდელმთავრო ღირსება, ვიდრე მისი შემცვლელი არ განისვენებს უფალში.

"თუ ვინმე არ ამბობს, რომ მარად არის მამა, მარად - ძე, მარად წმინდა სული, შეჩვენებულ იყოს. თუ ვინმე არ იტყვის, რომ ღვთის ძე ჭეშმარიტი ღმერთი არის ისე, როგორც მისი მამა არის ჭეშმარიტი ღმერთი, ყოვლისშემძლე და ყოვლისმცოდნე, და მამის თანასწორი, შეჩვენებულ იყოს.

"თუ ვინმე იტყვის, რომ ღვთის ძე დედამიწაზე ყოფნისას და ხორცით მავალი, ამავე დროს ცაში მამასთან არ იმყოფებოდა, შეჩვენებულ იყოს (შდრ. იოან. 3.13).

"თუ ვინმე იტყვის, რომ ჯვრის ვნების დროს ღვთის ძემ ტკივილი დაითმინა ღმრთეებით და არა ხორცითა და მოაზროვნე სულით, რაც მიიღო მონის ხატებით, როგორც თქვა წმინდა წერილმა (შდრ. ფილ. 2.7), შეჩვენებულ იყოს.

"თუ ვინმე არ იტყვის, რომ ღვთის სიტყვა ხორცით ევნო და იგემა ხორცით სიკვდილი და გახდა მიცვალებულთაგან პირმშო382 (შდრ. კოლ. 1.18; გამოც. 1.5), რადგანაც ძე არის სოცოცხლე და ცხოველმყოფელი, შეჩვენებულ იყოს.

"თუ ვინმე არ იტყვის, რომ იმ ხორცით დაჯდა მამის მარჯვნივ, [258]რომელიც მიიღო, და რომლითაც მოვალს ცოცხალთა და მიცვალებულთა განსასჯელად, შეჩვენებულ იყოს.

"თუ ვინმე არ იტყვის, რომ სულიწმინდა ჭეშმარიტად და სრულებთ არის მამისაგან, ისევე, როგორც ძე არის საღვთო არსისაგან და არის ღვთის სიტყვა, ღმერთი, შეჩვენებულ იყოს.

"თუ ვინმე არ იტყვის, რომ წმინდა სული ყოვლისშემძლე არის, და ყოვლისმცოდნე, და ყველგანმყოფი, ისევე, როგორც ძე და მამა, შეჩვენებულ იყოს.

"თუ ვინმე იტყვის, რომ სულიწმინდა ქმნილება არის, ან ძის მეშვეობით შექმნილი, შეჩვენებულ იყოს.

"თუ ვინმე არ იტყვის, რომ ყოველივე, რაც კი არის ხილული და უხილავი, განხორციელებული ძის და წმინდა სულის მეშვეობით მამამ შექმნა, შეჩვენებულ იყოს.

"თუ ვინმე არ აღიარებს მამის, ძის და წმინდა სულის ერთ ღმრთეებას, ხელმწიფებას, ძალაუფლებას, ერთ დიდებას, ერთ მეუფებას, ერთ სუფევას, ნებას და  ჭეშმარიტებას, შეჩვენებულ იყოს.

"თუ ვინმე არ აღიარებს მამის, ძის და წმინდა სულის სამ ჭემმარიტ პირს, მარად ცხოველს, ყოველივეს მპყრობელს, ხილულისაც და უხილავისაც, ყოვლისშემძლეს, ყოვლის განმსჯელს, ყოველივეს ცხოველმყოფელს, ყოველივეს შემქმნელს, ყოველივეს მხსნელს, შეჩვენებულ იყოს.

"თუ ვინმე არ იტყვის, რომ სულიწმინდა მთელი ქმნილებისაგან თაყვანის იცემება ისევე, როგორც ძე და მამა, შეჩვენებულ იყოს.

"თუ ვინმე მამისა და ძის შესახებ მართებულად აზროვნებს, მაგრამ წმინდა სულის შესახებ - არამართებულად, შეჩვენებულ იყოს, რამეთუ მწვალებელი არის. რადგან ყველა მწვალებელი ღვთის ძისა და წმინდა სულის შესახებ ბოროტად ფიქრობს, მხილებულ არის იუდეველთა და წარმართთა ურწმუნოებაში.

"თუ ვინმე დაყოფს ღმრთეებას და იტყვის, რომ მამა ღმერთი გამოეყოფა ძე ღმერთს და სულიწმინდა ღმერთს, და დაჟინებით ამტკიცებს, რომ ისინი ღმერთები არიან და არა ღმერთი ერთი [259]ღმრთეებისა და ძალაუფლების გამო, რაც გვწამს და ვიცით, რომ არის მამის,ძის და წმინდა სულის, - ერთი ღმერთი სამ ჰიპოსტასში; ან განაგდებს ძეს და წმინდა სულს, რათა მხოლოდ მამა გაიაზროს ღმერთად წოდებულად, ან ერთ ღმერთად სარწმუნოდ, შეჩვენებულ იყოს. რადგან ღმერთების სახელი ანგელოზებსაც და ყველა წმინდანსაც მიემადლება ღვთისგან, ხოლო მამის, ძისა და წმინდა სულის შესახებ, ერთი და თანასწორი ღმრთეების გამო, არათუ "ღმერთების" სახელები, არამედ "ჩვენი ღმერთის" [სახელი] წარმოჩნდება და აღინიშნება, რათა გვწამდეს, რომ მამის, ძის და წმინდა სულის მიმართ ნათელ ვიღეთ, და არა მთავარანგელოზების და ანგელოზების სახელების მიმართ მწვალებლების, ან იუდეველების, ან უგუნური წარმართების მსგავსად.

"ეს არის ქრისტიანთა ხსნა, რომ გვწამს სამება, რაც ნიშნავს,  მამა, ძე, და წმინდა სული, ვინათლებით ერთი და იგივე ღმრთეების, ძალაუფლების, ღვთიურობის და არსის მიმართ, რათა ის გვწამდეს".

ეს ამბები მოხდა გრაციანეს ცხოვრების დროს.


თ ა ვ ი XII

გრაციანეს აღსასრულისა და მაქსიმეს ტირანიის შესახებ

როდესაც იგი ომს საუკეთესოდ წარმართავდა, და ქალაქებს გონივრულად და სამართლიანად მართავდა, აღესრულა შეთქმულებისგან. იმპერიის მემკვიდრე შვილები არ დატოვა, ხოლო მისი ძმა, მამის თანამოსახელე383, სრულიად ყმაწვილი იყო. და ვინმე მაქსიმემ384, ვალენტინიანეს სიყმაწვილის არად ჩამგდებმა მიიტაცა დასავლეთის ძალაუფლება.


თ ა ვ ი XIII

ვალენტინიანეს მეუღლის იუსტინას385 შესახებ, ასევე ამბროსის წინააღმდეგ მიმართული შეთქმულების შესახებ


[260]იმ ხანად ვალენტინიანე დიდის მეუღლემ და ყმაწვილის დედამ იუსტინამ მის შვილს გაუმხილა არიანული მოძღვრების ის თესლები, რაც ადრე ჰქონდა მიღებული. რადგან იცოდა მეუღლის რწმენის მხურვალება და მთელი ამ ხნის განმავლობაში ესწრაფოდა მის დამალვას. მაგრამ როცა დაინახა, რომ შვილის აზროვნება ნაზი და ადვილად დამყოლი იყო, გაბედა, სიცრუე [სააშკარაოზე] გამოეტანა. მან დედის რჩევა-დარიგება სასარგებლოდ მიიჩნია. რადგან ბუნების სატყუარას უმზერდა და სასიკვდილო ნემსკავი ვერ შეამჩნია. პირველად ამბროსის ესაუბრა ამ საკითხების შესახებ, ფიქრობდა, რომ თუ მას გადაარწმუნებდა, სხვებს ადვილად სძლევდა. მაგრამ მან მამის კეთილმსახურება შეახსენა, და მოუწოდა, რომ დაეცვა მამის მემკვიდრეობა, რაც მან შეუბღალავი მიიღო. ასწავლა დოგმატებს შორის განსხვავებაც, თუ როგორ თანხვდება ერთი უფლის მოძღვრებას და მოციქულთა ქადაგებას, მეორე კი პირიქით საპირისპირო არის და სულიერ კანონმდებლობას386 ებრძვის.

ყმაწვილს, როგორც ეს მოსდით ყმაწვილებს, დედისგან შეცდომაში შეყვანილს გული მოუვიდა. მან არათუ არ მიიღო ნათქვამი, არამედ რისხვით აღივსო და ეკლესიის კედლებს ლეგიონერების და მსუბუქად შეიარაღებული ქვეითი რაზმებით ალყა შემოარტყა, მას შემდეგ, რაც შეიტყო, რომ ეს უდიდესი საუკეთესო ადამიანი მის მიერ ნამოქმედარს არ შეუშინდა, რადგან რომელიღაც ყმაწვილების მიერ მოტანილ საფრთხობელად აღიქვა მან ესენი,  მაშინ განრისხდა და ცხადად ბრძანა, რომ იგი ტაძრის წინკარის გარეთ გამოეყვანათ. ხოლო მან მიუგო: "ამას ჩემი ნებით არ ვიქმ, არც მგლებს მივცემ ცხვრების ფარეხს, არც მგმობელებს გადავცემს [261]ღვთის ტაძარს. მაგრამ თუ შენ [ჩემს] მოკვლას ფიქრობ, შიგნით მაძგერე მახვილი, ან შუბი, რადგან ხალისით მივიღებ ასეთ სივვდილს"387.


თ ა ვ ი XIV 

ტირან მაქსიმეს მიერ ვალენტინიანესადმი ნაუწყების შესახებ


ხანგრძლივი დროის შემდეგ მაქსიმემ388 შეიტყო ჭეშმარიტების ხმამაღლად მქადაგებლის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულები. მან მიწერა ვალენტინიანეს და უბრძანა, შეეწყვიტა კეთილმსახურების წინააღმდეგ წარმოებული ომი, და შეაგონებდა, რომ არ მიეტოვებია მამისეული კეთილმსახურება. ამას დაურთო ომის მუქარაც, თუ არ დაუჯერებდა. სიტყვებს საქმეც მოაყოლა. შეკრიბა ლაშქარი და მედიოლანისკენ დაიძრა, სადაც იგი იმყოფებოდა. მან კი როცა მისი მოახლოება შეიტყო, ილირიკიისკენ გაიქცა389. გამოცდილებით შეიტყო, რა სარგებელიც მიიღო დედის რჩევისგან.


თ ა ვ ი XV

ამის თაობაზე იმპერატორ თეოდოსის მიერ მიწერილი წერილების შესახებ


როდესაც ყოვლად სახელოვანმა იმპერატორმა თეოდოსიმ შეიტყო იმპერატორის ნამოქმედარი და ტირანის წერილიც, გაქცეულ ყმაწვილს მიწერა, რომ არ გაკვირვებოდა, თუ იმპერატორს შიში, ხოლო ტირანს ძალაუფლება შეეუღლა; რადგან იმპერატორი ეომებოდა კეთილმსახურებას, ხოლო ტირანი მფარველობდა მას. და როცა მან ის მიატოვა და შიშველი გაიქცა, იგი აღიჭურვა [262]განძარცვულის ამ ძალაუფლებით. რადგან მასთან იყო კეთილმსახურების კანონმდებელი.

ეს მიწერა შორიდან. მაგრამ როდესაც შეიტყო მისი გაქცევა მის დასახმარებლად გაემართა, და დაინახა, რომ მიტოვებული ჰქონდა თავისი იმპერია და მის [იმპერიაში] იყო ჩამოსული. პირველ რიგში მის სულს უმკურნალა და უღმერთობის შეჭრილი სენი განდეენა, შემდეგ ურჩია, გამხნევებულიყო. ტირანის წინააღმდეგ გაილაშქრა და იმპერია ყმაწვილს უსისხლოდ გადასცა, ხოლო ტირანი მოკლა. რადგან უსამართლობად და გრაციანესთან დადებული შეთანხმების დარღვევად მიიჩნია, თუ მკვლელებს არ გადაუხდიდა სიკვდილის საზღაურს.


თ ა ვ ი XVI

ეპისკოპოს ამფილოქე იკონიელის შესახებ


[იმპერატორის] იქიდან დაბრუნების შემდეგ მივიდა საკვირველი ამფილოქე, რომელსაც ხშირად ვახსენებდი, და სთხოვდა ქალაქებიდან არიანელთა კრებულების გაძევებას. მაგრამ იმპერატორმა ეს თხოვნა სასტიკად მიიჩნია და არ მიიღო. უბრძენესი ამფილოქე მყისვე დადუმდა და ღირსახსოვარი ხერხი გამონახა. როდესაც კვლავ სასახლეში იმყოფებოდა და იმპერატორის გვერდით მდგომი ვაჟიშვილი არკადიუსი იხილა (იმპერატორს იგი ახლახანს ჰყავდა ხელდასხმული), იგი ჩვეულებისამებრ მიესალმა იმპერატორს, ვაჟიშვილი კი პატივის მიგების გარეშე დატოვა. იმპერატორმა იფიქრა, რომ ამფილოქეს დაავიწყდა, და უბრძანა მიახლებოდა მის ვაჟს და ეამბორა მისთვის. მან მიუგო, რომ საკმარისი იყო მის მიერ მისთვის მიგებული პატივი. იგი განაწყენდა და მისი შვილის უპატიობას საკუთარი თავის შეურაცხყოფა უწოდა. მაშინ უბრძენესმა ამფილოქემ გააცხადა [263]მის მიერ ნამოქმედარის მიზანი, და ხმამაღლა თქვა: "ხედავ, იმპერატორო, თუ როგორ ვერ იტან შვილის უპატივცემულობას, არამედ მის შეურაცხმყოფელებს მწარედ ურისხდები. ასე რომ, ირწმუნე, ყოვლიერების ღმერთს სძაგს მისი მხოლოდშობილი ძის მგმობელები, და სძულს ისინი როგორც მხსნელისა და ქველმოქმედის მიმართ უმადურნი".

ასე მიხვდა იმპერატორი და გაუკვირდა მის მიერ ნაქმნარი და ნათქვამი, მყისვე დაწერა კანონი, რომელიც კრძალავდა მწვალებლურ კრებულების არსებობას390.

მაგრამ ადვილი არ არის ადამიანთა საერთო მტრის ყველა ბადისგან თავის დაღწევა. რადგან ხშირად ის, ვინც აღვირახსნილობის ვნებას გაექცევა, მომხვეჭელობის მახეს აწყდება, მაგრამ თუ ამაზე ძლიერიც აღმოჩნდება, სხვა მხრიდან შურის ორმო ამოიზრდება. ამასაც თუ დაძლევს, აღმოაჩენს, რომ მრისხანების ბადე ელის. და სხვა ათასობით ხაფანგი არის დაგებული ადამიანებისთვის, რომლებიც მათ დასაღუპად მოინადირებს (შდრ. მარკ. 12.13).

მის მიერ სულის წინააღმდეგ მოწყობილი ხრიკებისთვის მსახურად ყავს სხეულის ვნება. მხოლოდ გონება რჩება ფხიზელი და, რაც საღვთოა, იმის მიმართ მიდრეკილებით არღვევს ხრიკების შემოტევას. ეს საკვირველი იმპერატორი ადამიანური ბუნების წილმქონე და ვნებებთან ნაზიარები იყო, სამართლიან რისხვას უზომო სისასტიკეს მიაყოლებდა და ვნება კანონსაწინააღმდეგო საქმეებს იქმოდა. ამასაც გიამბობთ მკითხველის სასარგებლოდ. რადგან არა მხოლოდ საკვირველი იმპერატორის ბრალდებას შეიცავს, არამედ ღირსსახსოვარ ქებასაც.


თ ა ვ ი XVII

თესალონიკში მომხდარo ხოცვა-ჟლეტის შესახებ, და ასევე ეპისკოპოს ამბროსის კადნიერებისა და იმპერატორის კეთილმსახურების შესახებ

[264]თესალონიკე არის უდიდესი და ხალხმრავალი ქალაქი, ის ეკუთვნის მაკედონელთა ერს, მაგრამ არის დედაქალაქი თესალიისა და აქაიის, ასევე სხვა მრავალი ერების, რომლებსაც მმართველად ილირიკიის პრეფექტი ყავთ. როდესაც იქ რაღაც ამბოხი შეიქნა, ზოგიერთი მაგისტრატი დაამხეს და გაძარცვეს. იმპერატორი გაცეცხლდა, როდესაც შეიტყო ამბავი, ვერ დაიოკა რისხვა, არც გონების ლაგამით შეაკავა მისი შემოტევა, არამედ ნება მისცა, რომ მას გამოეტანა დასჯის განაჩენი.

მან391 მიიღო ეს ძალაუფლება, როგორც დამოუკიდებელმა392 და ტირანმა, დაამსხვრია ბორკილი და თავი დააღწია გონების უღელს, ყველას წინააღმდეგ იშიშვლა უსამართლო მახვილი და უდანაშაულოები დამნაშავეებთან ერთად დახოცა. როგორც ამბობენ, ხუთი ათასი კაცი მოსრა, როცა ამას წინ არ უსწრებდა სასამართლო და ამ საშინელების ჩამდენებისთვის საბრალდებო დასკვნა არ გამოეტანათ, არამედ თითქოს მკის დროს თავთავებივით იქნენ მოცელილი.

როდესაც ეს უბედურება შეიტყო ამ ამბროსიმ, რომელსაც ხშირად ვახსენებდით, ურვით აღივსო, როცა იმპერატორი მედიოლანში ჩავიდა და ჩვეულებისამებრ მოისურვა ღვთის ტაძარში შესვლა, იგი მას წინკარის გარეთ შეეგება, ტაძრის კარიბჭეში არ შეუშვა და ასე მიმართა: "როგორც ჩანს არ უწყი, იმპერატორო მომხდარი მკვლელობის სიდიდე, არც რისხვის დაცხრომის შემდეგ შეუცვნია შენს გონებას ჩადენილი დანაშაული. ალბათ მეუფების ძალა არ უშვებს ცოდვის შეცნობას, არამედ ძალაუფლება აბნელებს გონებას. მაგრამ გვიხმს ბუნების ცოდნა, რომ იგი [265]მოკვდავია და წარმავალი, ასევე წინაპარი მტვრისა, რომლისგანაც ვართ წარმოქმნილი და რომლისკენაც მივედინებით. და განა მეწამულის ყვავილოვნება არ გვატყუებს, რომ დაფარული სხეულის უძლურების უმეცარი ვართ. თანაარსთ განაგებ, იმპერატორო, და, რა თქმა უნდა, თანამონებს. რამეთუ ერთი არის ყოველთა მეუფე და ხელმწიფე, ყოველთა შემოქმედი. აწ როგორი თვალებით უმზერ ჩვენი საერთო მეუფის ტაძარს? როგორი ფეხებით მიაბიჯებ ამ წმინდა იატაკზე? როგორ გაიწვდი ხელებს, რომლისგანაც ჯერ კიდევ მოწვეთავს უსამართლო მკვლელობის სისხლი? ასეთი ხელებით როგორ მიიღებ მეუფის ყოვლადწმინდა სხეულს? როგორ პირთან მიიტან ძვირფას სისხლს, რომელმაც მრისხანე სიტყვის გამო უკანონოდ დაღვარე სისხლი? წადი, და ნუ ეცდები, რომ პირველი ურჯულოება სხვებით დაამძიმო. მიიღე საკრველი, რომელი განაჩენის გამოტანას ზემოდან ეთანხმება ღმერთი, ყოვლიერების მეუფე. იგი იქნება მკურნალი და ჯანმრთელობის მომნიჭებელი".

ამ სიტყვებს დაუთმო იმპერატორმა, რადგან საღვთო სწავლებებით გამოზრდილმა ნათლად იცოდა, თუ რა განეკუთვნებოდა მღვდლებს და რა - იმპერატორებს. გოდებითა და ცრემლებით დაბრუნდა სასახლეში. ხანგრძლივი დროის შემდეგ, - რვა თვე იყო გასული, - დადგა ჩვენი მხსნელის შობის დღესასწაული. იმპერატორი იჯდა სასახლეში და ცრემლების ნაკადს ღვრიდა.

როდესაც ეს იხილა რუფინუსმა, რომელიც იმ დროს სახლთუხუცესი393 იყო და მასთან სიახლოვის გამო დიდი კადნიერება ჰქონდა, მივიდა და ჰკითხა ცრემლების მიზეზი. მან მწარედ ამოიოხრა და უფრო ძლიერად გადმოადინა ცრემლები. მან უთხრა: "შენ, რუფინუს, თამაშობ, რადგან არ გრძნობ ჩემს უბედურებებს. მე მოვთქვამ და ვგოდებ, როდესაც ვიაზრებ ჩემს უბედურებას, რომ მსახურებისთვის და მათხოვრებისთვის ღია არის ღვთის ტაძარი და უშიშრად შედიან, ევედრებიან თავის მეუფეს, ჩემთვის კი იგი უვალი არის და ამასთან ერთად მე იგი ზეცამ დამიხურა. რადგან [266]ვიხსენებ მეუფის სიტყვას, რომელიც სრულიად გარკვევით ამბობს: "თუ შეკრავთ დედამიწაზე, ცაშიც შეკრული იქნება" (მათ. 18.18). მან კი მიუგო: "თუ სათნო გიჩნს, გავიქცევი და მღვდელმთავარს დაჟინებით მოვთხოვ და დავარწმუნებ, რომ აგხსნას საკვრელი". იმპერატორმა მიუგო: "ვერ დაარწმუნებ, რადგან ვიცი, სამართლიანი არის ამბროსის განაჩენი, არც იმპერატორის ძალაუფლებისადმი პატივისცემით დაარღვევს საღვთო კანონს". რუფინუსი ბევრი ესაუბრა და პირდებოდა, რომ დაარწმუნებდა ამბროსის. მაშინ იმპერატორმა უბრძანა, სასწრაფოდ წასულიყო. იგი იმედით მოტყუებული მალევე დაყაბულდა და ირწმუნა რუფინუსის დაპირებები. როგორც კი ამბროსიმ დაინახა რუფინუსი, უთხრა: "რუფინუს, შენი სითავხედე ძაღლებისას ეჯიბრება. ესოდენი მკვლელობის მრჩეველი ხარ, შუბლიდან ჩამორეცხილი გაქვს სირცხვილი და არც წითლდები, არც გეშინია და ესოდენ გაცოფებული ხარ ღვთის ხატზე394". როდესაც რუფინუსი თხოვდა და აუწყებდა იმპერატორის მოსვლას, ღვთივშთაგონებული ამბროსი აღიგზნო საღვთო შურით და უთხრა: "ო, რუფინუს, მე წინდაწინ ვთქვი, რომ არ შევუშვებ მას ტაძრის კარიბჭეში. მაგრამ თუ მისი ძალაუფლება ტირანიით შეიცვლება, მე სიამოვნებით მივიღებ სიკვდილს". როდესაც ეს მოისმინა რუფინუსმა, იმპერატორს ვიღაცის მეშვეობით შეატყობინა მთავარეპისკოპოსის განზრახვა და ურჩია, სასახლეში დარჩენილიყო. იმპერატორმა ეს შუა ფორუმზე შეიტყო და თქვა: "წავალ და მივიღებ სამართლიან შეურაცხყოფას". როდესაც იგი წმინდა კედლებს მიუახლოვდა, ღვთის ტაძარში არ შევიდა, მღვდელმთავართან მივიდა, ხოლო იგი მოსაკითხ სახლში იჯდა, [იმპერატორი] ევედრებოდა, აეხსნა საკვრელები. მაგრამ მან ამას ტირანული მოსვლა უწოდა და თეოდოსის უთხრა, რომ იგი ღმერთის წინააღმდეგ იყო გაშლეგებული და რომ ქელავდა მის კანონებს. იმპერატორმა მიუგო: "არ ვკადნიერდები არსებული კანონების წინააღმდეგ, არც უკანონოდ შევდივარ ტაძრის წინკარში, არამედ შენ გთხოვ, ამხსნა [267]საკვრელი, საერთო მეუფის კაცთმოყვარეობა გაითვალისწინო და არ დამიხშა კარები, რომელიც მეუფემ გაუღო ყველა მონანულს". მღვდელმთავარმა უთხრა: "რა სინანულს აჩვენებ ასეთი უკანონობის შემდეგ? რა წამლებით განკურნავ ძნელად სამკურნალო წყლულებს?" იმპერატორმა მიუგო: "შენი საქმეა წამლების ჩვენებაც და დადებაც, ხოლო ჩემი - დადებულის მიღება". მაშინ საღვთო ამბროსიმ უთხრა: "შენს რისხვას ნებას აძლევ, რომ განსაჯოს, და არათუ გონებას, არამედ რისხვას გამოაქვს განაჩენი. დაწერე კანონი, რომელიც გააუქმებს მრისხანების განაჩენებს და გამოუსადეგარს გახდის. ოცდაათი დღის განმავლობაში ელოდონ დაწერილ ბრძანებას ისინი, რომლებიც უნდა მოკვდნენ და რომლებსაც ქონება უნდა ჩამოერთვათ, და მიიღონ გონების გადაწყვეტილება. როდესაც ეს დღეები გაივლის, ბრძანების დამწერებმა გამოაქვეყნონ განკარგულებები, და მაშინ, როდესაც რისხვა დამცხრალი იქნება, თითოეული მათგანი გონებამ განსაჯოს. გამოიკვლიე ბრძნებები და ნახე, ისინი უსამართლოა თუ სამართლიანი, და თუ აღმოაჩენ, რომ უსამართლოა, ცხადია, დახევ დაწერილს, თუ სამართლიანია, დაამტკიცებ. დღეების რაოდენობა არ დააზიანებს მართებულად გამოტანილ განაჩენს".

ეს მოსაზრება მიიღო იმპერატორმა და საუკეთესოდ მიიჩნია, მყისვე ბრძანა კანონის დაწერა და დაწერილი თავისი ხელით დაამტკიცა. როდესაც ეს გააკეთა, საღვთო ამბროსიმ ახსნა საკვრელი.

ამრიგად, ღრმად მორწმუნე იმპერატორმა გაბედა ღვთის ტაძარში შესვლა, არათუ ფეხზე მდგომი ევედრებოდა მეუფეს, არც მუხლმოდრეკილი, არამედ პირქვე იწვა იატაკზე და დავითისეულ ხმას აღმოუტევებდა: "სული ჩემი მიწას მიეახლა, გამაცოცხლე შენი სიტყვისამებრ" (ფს. 118.25). 

ხელებით თმას იგლეჯდა და შუბლზე იცემდა, ცრემლების ნაკადი ძირს იღვრებოდა, სთხოვდა შენდობას. როდესაც ჟამმა მოუხმო წმინდა ტრაპეზზე ძღვნის შესაწირად, წამოდგა ცრემლების ღვრით და მივიდა საკურთხეველთან, ჩვეულებისამებრ შეწირა [268]შიგნით და ცხაურთან გაჩერდა. მაგრამ დიდი ამბროსი კვლავ არ გაჩუმდა, არამედ ასწავლა ადგილთა განსხვავება. ჯერ ჰკითხა, რამე ხომ არ სურდა, ხოლო როცა იმპერატორმა მიუგო, რომ საღვთო საიდუმლოებების ზიარებას ელოდებოდა, მთავარი დიაკვნის მეშვეობით განუმარტა: "იმპერატორო, შიგნით მხოლოდ მღვდლებისთვის შეიძლება შესვლა, ყველა დანარჩენისთვის კი ნაკრძალი და შეუვალი ადგილია. აწ   წადი და სხვებთან ერთად დადექი, რამეთუ პორფირი იმპერატორებად ხდის და არა მღვდლებად". ღრმად მორწმუნე იმპერატორმა ეს შეგონება ხალისით მიიღო და აუხსნა, რომ კადნიერების გამო არ რჩებოდა ცხაურის შიგნით, არამედ აუწყა, რომ ასეთი ჩვეულება იყო კონსტანტინოპოლში, და უთხრა: "მოვალე ვარ მადლობა გადაგიხადო ამ მკურნალობისათვის". ასეთი და ესოდენი სათნოებით ბრწყინავდნენ მღვდელმთავარი და იმპერატორი. მე ორივეთი ვარ აღფრთოვანებული, ერთის კადნიერებით და მეორის კეთილმორჩილებით; ერთის მოშურნეობის მხურვალებით, ხოლო მეორის რწმენის უმწიკვლობით.

კეთილმსახურების განჩინებები, რომლებიც დიდი მღვდელმთავრისგან ისწავლა, დაამტკიცა, როცა დაბრუნდა კონსტანტინოპოლში. რადგან როდესაც ღვთის დღესასწაული კვლავ აღსრულდებოდა ღვთის ტაძარში, როგორც კი სამღვდელო ტრაპეზზე მიიტანა ძღვენი, მყისვე გავიდა. როდესაც ეკლესიის თავმჯდომარემ (იმ დროს ნექტარიოსი იყო) ჰკითხა: "რატომ არ რჩები შიგნით?", მან შეწუხებულმა მიუგო: "ძლივს ვისწავლე იმპერატორისა და მღვდლის განსხვავება; ძლივს ვპოვე ჭეშმარიტების მოძღვარი. ვიცი, რომ მხოლოდ ამბროსი არის ეპისკოპოსად წოდების ღირსი".

ესოდენი სარგებელი მოიტანა სათნოებით გაბრწყინებული კაცის მხილებამ.


თ ა ვ ი XVIII

იმპერატრიცა პლაკილას395 შესახებ

[269]იმპერატორს სარგებლის მიღების სხვა საფუძველიც ჰქონდა. მასთან ერთად ქორწინების უღლის შემწყნარებელი განუწყვეტლად შეახსენებდა მას საღვთო კანონებს, პირველ რიგში საკუთარ თავს განსწავლიდა ამ კანონებით. მას არ აღაგზნებდა საიმპერიო ძალაუფლება, არამედ უფრო საღვთო სახმილი წვავდა. ქველმოქმედების სიდიდე უფრო დიდ სიყვარულს იწვევდა ქველმოქმედების მიმართ. იგი ყველანაირ მზრუნველობას იჩენდა მათზე ვინც დამწვარი იყო სხეულით და ყველა ასო დასნეულებული ჰქონდა. იგი არც მსახურებს, არც ჯარისკაცებს იხმარებდა, არამედ თავისი ხელით იქმოდა, და მიდიოდა მათ სასტუმროში და თითოეულთან მიჰქონდა, რაც კი ესაჭიროებოდათ. ამგვარად, დადიოდა ეკლესიათა ქსენონებშიც, საწოლზე მიჯაჭვულებს საკუთარი ხელით უვლიდა, თავად ეჭირა ქოთნები, კერძს გემოს უსინჯავდა, და მიჰქონდა თეფში; პურს ტეხდა და ლუკმას აწვდიდა, ფიალებს რეცხავდა და სხვა ყველაფერსაც აკეთებდა, რაც მსახურთა და მკურნალთა საქმედ ითვლება. მათ, ვინც ცდილობდა შეეკავებია თავისი ხელით საქმიანობისაგან, ეუბნებოდა: "ოქროს განაწილება იმპერიას შეეფერება, მე კი თვით იმპერიის გულისთვის მის მბოძებელს ვწირავ საკუთარი ხელით საქმიანობას", და სჩვეოდა მეუღლისათვის მუდამ ამის თქმა: "კაცო, მარად უნდა იაზრებდე, თუ რა იყავი წინათ და რა გახდი ახლა. რადგან, როდესაც ამას გონებაში დიდ ხანს ატარებ, არ გახდები ქველმოქმედის მიმართ უმადლო, არამედ კანონიერად წარმართავ იმ იმპერიას, რაც მიიღე, და ამით მოემსახურები მის მბოძებელს". მუდამ ამ სიტყვბით მიმართავდა და როგორც რამ უმშვენიერესი მზრუნველობით რწყავდა და უვლიდა ქმრის სათნოების თესლებს.

იგი ქმარზე ადრე აღესრულა. მისი აღსასრულიდან გარკვეული დროის შემდეგ მოხდა შემდეგი რამ, რამაც გააცხადა მის მიმართ იმპერატორის სიყვარული.


თ ა ვ ი XIX

ანტიოქიაში მომხდარი ამბოხების396 შესახებ


[270]ხანგრძლივი ომებით იძულებულმა იმპერატორმა გაუგონარი გადასახადები დაადო ქალაქებს397.

ქალაქმა ანტიოქიამ ვერ აიტანა ეს ახალი გადასახადი. როდესაც ხალხმა დაინახა, რომ ისინი, რომლებმაც გადასახადები გადაიხადეს, იხრჩობოდნენ, სხვები ვი გაიქცნენ, - ბრბოს უყვარს უწესრიგობისთვის საბაბის მიღება, - დაამხეს ყოვლად სახელოვანი პლაკილას (ეს იყო დედოფლის სახელი) ბრინჯაოს გამოსახულებები და დაათრევდნენ ქალაქის დიდ ნაწილში398.

როდესაც ეს იმპერატორმა შეიტყო და, როგორც სჩვეოდა, განრისხდა, გააუქმა ქალაქის პრივილეგია და მთავრობა მეზობელ ქალაქს გადასცა, - ფიქრობდა, რომ ამით განსაკუთრებით გაანაწყენებდა [მის მოსახლეობას]. რადგან ლაოდიკიას399 თავიდანვე შურდა ანტიოქიის. ამის შემდეგ დაემუქრა დაწვით და დანგრევით, და ქალაქის სოფლად გადაქცევითაც. მაგისტრატებმა მოკლეს ზოგიერთი დამნაშავე, - უშუალოდ დანაშაულზე წაასწრეს, ვიდრე ამ უბედურებას იმპერატორი შეიტყობდა.

ეს ყველაფერი ბრძანა იმპერატორმა, მაგრამ არ აღსრულდა, იმ კანონის შეკავების გამო, რომლის გამოცემაც ამბროსი დიდმა ურჩია400. როდესაც მივიდნენ ისინი, ვისაც უნდა გადაეცა მუქარა (იმ დროს სარდალი იყო ელებხესოსი, სასახლის განმგებელი - კესარიოსი, რომაელები ამ თანამდებობის მქონეს "magister officiorum"-ს უწოდებენ), ყველა შეშინებული იყო მუქარით შეძრწუნებული. მთის ძირას დასახლებული სათნოების მორკინალებმა (იმ ხანად მათგან მრავალი საუკეთესო იყო) მრავალი შეგონებითა და თხოვნით მიმართეს. უსაღმრთოესი მაკედონიოსი, რომელმაც არაფერი იცოდა ამ ცხოვრების და საღვთო სიტყვებშიც სრულიად გამოუცდელი იყო, ცხოვრობდა მთის მწვერვალზე, და დღე და [271]"ღამე ყოვიერების მხსნელისადმი უმწიკვლო ლოცვებს აღავლენდა, არც იმპერატორის აღძვრით იყო შეწუხებული, არც წარმოგზავნილთა ძალაუფლება მოსდიოდა აზრად. მან შუა ქალაქში ერთი მათგანი მოსასხამით დაიჭირა და ორივეს უბრძანა, რომ ცხენებიდან ჩამომხდარიყვნენ. მათ დაინახეს იაფფასიანი ძონძებით შემოსილი პატარა მოხუცი, პირველად განრისხდნენ, მაგრამ შემდეგ მმართველთაგან ზოგიერთმა გააცნო ამ კაცის სათნოება, ჩამოხდნენ ცხენებიდან, მას მუხლებზე მოეხვიენ და შენდობა ითხოვეს. მან საღვთო სიბრძნით აღვსილმა მათ ასეთი სიტყვებით მიმართა: "კაცნო მოყვასნო, უთხარით იმპერატორს: შენ არა მხოლოდ იმპერატორი ხარ, არამედ ადამიანიც. ასე რომ, არა მხოლოდ იმპერიაზე უნდა იფიქრო, არამედ ბუნებაზეც. რადგან ადამიანი ხარ, თანაარსებზე მეუფებ. ადამიანის ბუნება საღვთო ხატებისა და მსგავსების მიხედვით არის შექმნილი. აწ ნუთუ ბრძანებ ღვთის ხატის ასე სასტიკად და დაუნდობლად მოკვლას. რადგან შემოქმედს განარისხებ, როდესაც სჯი მის ხატს. დაფიქრდი, რომ ამას აკეთებ ბრინჯაოს ხატის გამო განაწყენებული. თუ რამდენად განსხვავდება უსულოსგან სულიერი, ცოცხალი და მოაზროვნე, ეს ცხადია ყველასთვის, ვისაც გონება აქვს. ამასთან ერთად ესეც გაიაზროს, რომ ჩვენთვის იოლია ერთი ბრინჯაოს ხატის ნაცვლად მრავალის შექმნა, ხოლო მისთვის კი სრულებით შეუძლებელია ერთი მოკლულის თმის შექმნაც".

როდესაც ეს მოისმინეს ამ საოცარმა კაცებმა, ნათქვამი იმპერატორს გადასცეს და დააცხრეს მისი რისხვის სახმილი, და ამ მუქარების ნაცვლად დაწერა თავისმართლება და განმარტა გულისწყრომის მიზეზი. მან განაცხადა: "არ ვიყავი მართალი, შეცდომაში შევედი, როდესაც ყოველმხრივ ღირსადქებულმა ქალმა ასეთი შეურაცხყოფა მიიღო აღსასრულის შემდეგ, შეწუხებულებს თავიანთი გულისწყრომა ჩემს წინააღმდეგ უნდა აღეჭურვათ". დასძინა, რომ შეურვებული და დამწუხრებულია, როდესაც შეიტყო მაგისტრატების მიერ ზოგიერთის მკვლელობა. მე ეს გიამბეთ, [272]რადგან სამართლიანად არ მივიჩნევ, რომ დავიწყებას მიეცეს ყოვლად სახელოვანი მონაზვნის კადნიერება, და ასევე ვაჩვენე ეს სასარგებლო კანონიც, რომლის დაწერაც დიდმა ამბროსიმ ურჩია.

 

თ ა ვ ი XX

ყველგან ტაძრების დანგრევის შესახებ


ღრმად მორწმუნე იმპერატორმა თავისი მოშურნეობა წარმართულ საცთურზე გადაიტანა, კანონები დაწერა და ბრძანა, დაენგრიათ კერპების საკურთხევლები. კონსტანტინე დიდმა, ყოველგვარი ქების ღირსმა, პირველ რიგში კეთილმსახურებით შეამკო იმპერია, და როდესაც დაინახა, რომ მსოფლიო ჯერ კიდევ შლეგობდა, დემონებისთვის ზორვა სრულებით აკრმალა, მაგრამ მათი ტაძრები არ დაანგრია, არამედ ბრძანა, რომ დაეხურათ. მისი შვილები მამის კვალს დაადგნენ. მაგრამ იულიანემ განაახლა უღმერთობა და აღაგზნო ძველი სიცრუის სახმილი. როდესაც იობიანოსმა მიიღო იმპერია, კვლავ აკრძალა კერპების მსახურება, ასევე ვალენტინიანე დიდიც ასეთი კანონებით მართავდა ვეროპას. მაგრამ ვალენტმა ყველა სხვას ნება დართო, ვინც ენებათ, მისთვის ემსახურათ. და მათ მიერ მსახურებულისთვის თაყვანი ეცათ; მხოლოდ სამოციქულო დოგმატების გამო მებრძოლებს ეომებოდა. მისი ზეობისას ცეცხლი მუდამ ენთო ბომონზე, და ზედაშესა და მსხვერპლს წირავდნენ კერპებს, და აგორაზე მართავდნენ სახალხო ნადიმებს, დიონისეს ორგიების აღმასრულებლები თხის ტყავებით დარბოდნენ, ძაღლებს გლეჯდნენ და შლეგობდნენ, ბორგნეულობდნენ და სხვასაც იქმოდნენ, რაც ცხადყოფდა მათი მოძღვრის უკეთურებას. როდესაც ღრმად მორწმუნე იმპერატორმა თეოდოსიმ ეს აღმოაჩინა, ყველაფერი ძირ-ფესვიანად ამოძირკვა და დავიწყებას მისცა.

 

თ ა ვ ი XXI

აპამეის ეპისკოპოს მარკელოსის შესახებ, ასევე მის მიერ კერპთა ტაპრების დანგრევის შესახებ


[273]სხვა მღვდელმთავრებს შორის პირველმა მარკელოსმა, ყველაფერში საუკეთესომ, საჭურველად გამოიყენა კანონი და მასზე ჩაბარებული ქალაქის საკერპოები დაანგრია უფრო ღვთის მიმართ კადნიერებით, ვიდრე მრავალი მუშახელის გამოყენებით. ხოლო მე მოგითხრობთ ამას, რაც ყველაზე მეტად არის ხსოვნის ღირსი. აღესრულა აპამეის ეპისკოპოსი იოანე, რომელიც წინათ ვახსენეთ. მის ნაცვლად ხელი დაასხეს საღვთო მარკელოსს, რომელიც მოციქულის კანონის თანახმად იყო სულით მდუღარე (შდრ. რომ. 12.11).

აპამეაში ჩავიდა აღმოსავლეთის პრეფექტი ორი ათასისთავისა და მათ ხელქვეითთა თანხლებით. ჯარისკაცთა შიშით ბრბო დაცხრა. სცადეს დიოს401 უდიდესი და მრავალი სამკაულით მოკაზმული საკურთხევლის დანგრევა, მაგრამ ნახეს, რომ საფარი უზომოდ დიდი იყო და ნაგებობა მტკიცე. ჩანდა, ქვების წყობის დაშლა აღემატებოდა ადამიანის ძალებს. ქვები დიდი იყო და ამასთან ერთმანეთთან შეერთებული, და რკინითა და ტყვიით გამყარებული.

როდესაც საღვთო მარკელოსმა დაინახა პრეფექტის სიმხდალე, იგი სხვა ქალაქებში გაგზავნა, თავად კი ღმერთს სთხოვდა, მიეცა საშუალება მის დასანგრევად. დილით თავისით მოვიდა ერთი კაცი, არც მშენებელი, არც ქვისმთლელი, არც სხვა რამ ხელოსნობის მცოდნე, არამედ სჩვეოდა ქვებისა და ხის მხრებით ზიდვა. როდესაც იგი მივიდა, დაპირდა, რომ ტაძარს ადვილად დაანგრევდა, მაგრამ მოითხოვა ორი ხელოსნის გასამრჯელო. მას შემდეგ, რაც საღვთო მღვდელთმთავარმა აღუთქვა, რომ ამას მისცემდა, ამ კაცმა მოიფიქრა შემდეგი ხერხი. ტაძარს ჰქონდა ოთხი მხრიდან გადახურული [274]კოლონადა მასთან მიერთებული და მას ეყრდნობოდა ტაძრის ზედა ნაწილი. ტაძარს სვეტები ძალიან დიდი და თანაბარი ზომის ჰქონდა. თითოეულის გარშემოწერილობა თექვსმეტი წყრთა იყო. ქვის ბუნება ძალიან მტკიცე იყო და იოლად არ ემორჩილებოდა ქვის სატეხ იარაღებს. მან თითოეულ მათგანს ირგვლივ შემოუთხარა, ზედა ნაწილს ზეთისხილის ძელები შეუდგა და მყისვე მეორეზე გადავიდა. ასე შემოთხარა სამი სვეტი და ძელებს ცეცხლი წაუკიდა. მაგრამ გამოჩნდა რაღაც შავი დემონი და არ დაუშვა, რომ ხე თავისი ბუნების მიხედვით დამწვარიყო, და დააცხრო ცეცხლის მოქმედება. მრავალგზის გაიმეორეს ეს და შემდეგ დაინახეს, რომ ეს ხერხი უსარგებლო იყო, აცნობეს მწყემსს, რომელსაც ეძინა ნაშუადღევს. იგი მყისვე საღვთო ტაძრის